Kviteseid gamle kyrkje er ei steinkyrkje bygd i romantisk stil – frå 1100-talet og er vigd til St. Olav. I mellomalderen vart det bygd flest trekyrkjer (stavkyrkjer). Steinkyrkjer vart berre reist i maktsentra og i folketette område. Kviteseid gamle kyrkje var hovudkyrkje i soknet og låg ved vassdraget med mykje trafikk. Ting kan tyde på at det her også var ein handelsplass.

«Kirken var egentlig tenkt lagt på Kyrkjebø i Sundbygdi. Imidlertid ble all redskapen borte da de holdt på å bygge og ble funnet igjen av en hjuring (gjetergutt) langt borte i skogen. Dette tok folk som et tegn fra tussene på at kirken skulle ligge der den ligger i dag. Selv om det ble lengre vei for menigheten, kunne man ikke sette seg opp mot tussenes vilje.»

Kyrkja er lite endra sidan mellomalderen med romanske bogar og eit orginalvindauge frå mellomalderen. Inngangsportalen i kyrkja, ein boge utskoren i tre med to dragar som tvinner halsen om kvarandre og bit seg sjølv i vingerota, er særsynt. Liknande portal kjenner ein berre frå Sauherad kyrkje, men der er dekoren mest øydelagt.

Kyrkja har og ein døypefont i mellomalderstil og ca 200 sitteplasser. På veggane heng måleri frå 1750 som syner Oldenburgekongane. Takhimlinga i koret har rankedekorasjonar måla av Thomas Blix i 1714, og ved restaureringa av kyrkja i 1929 kom det fram gamle veggmåleri. Altertavla er frå 1732. I eit rom i muren ligg ”tåresteinen”, som seiast å ha lækjande kraft. Dersom du tek forsiktig på steinen, kjenner du kanskje at han ”sveittar”?

Det er fleire sagn knytta til Kviteseid gamle kyrkje. M:B.Landstad gjengir bl.a. eit sagn om Tåresteinen:«Steinen er laget ved at en ond greve i Danmark tvang sin norske tjenestepike til å bake brød i ovnen på den høytidsdag da St. Olav endte sitt liv, en dag som var hellig for alle nordmenn. Hun satte imidlertid frem den trusselen at hun ikke ville tro på St. Olav, med mindre denne udåden ble hevnet. Da skjedde det at de brød hun hadde i ovnen ble til stein. Steinene er spredt til forskjellige steder.»

«Tåresteinen eller Brødsteinen skal være en hellig stein, en levning fra hedensk tid, som ble dyrket. Steinen lå i sin tid på en kommode i prestegården, der den falt ned og traff en liten gutt så han døde. Gutten ble balsamert og skal ligge under alteret i kirken.»