Note: NB Denne Famelie, der bor i Mo Herred, skal være tællet af Folketælleren i Vraadals vestlegste Kreds, men jeg fandt at maatte faa Tælleren i 12 Kreds Mo til at tage den med, da deres Bosted nu er en den samme. O. J. Midbø
Publication: Kviteseid historielags årsskrift Citation Details: 1991 Text: Gudmund Aslaksen, eller «Gulmon Mylla», som han heitte i daglegtale, byrja som arbeidar på Skreosen Høvleri saman med Jon Berge og Sigurd Skogen, då Jon Bjåland og far, Ådne G. Naper, sette upp sagbruk og høvleri på Skreosen i 1898.
Eg vil fortelje litt om Gulmon og den næraste familien hans. Eg kjende han frå eg var ein gutunge, men mykje av det eg skal fortelje her har eg fått frå Ragna Lunden, yngste dotter hans, og frå Anne Grete Åreskjold, dotter hennar som no bur på Sandnes. Gulmon var fødd på Haugland i Froland 12. september 1857. Foreldri hans heitte Aslak og Kjersti.
«Aslak var ein holden mann og åtte mange rukande pipur», fortalde Ragna. Men so kausjonera han for folk, og det gjekk ut med han. Gulmon kom til Klauvereid i Austheii som tenestegut. Her trefte han Anne som tente på Eikland. Anne var av «Kleppskogane». Ho var fødd i ei liti stoge på Bukkøy i Vråliosen i 1867. «Då ho var fem vikur gamal, fasla bestefar Årviki seg for vogga med gjentungen oppi og bar ho med seg på ryggen når han skulle på heide og slå' fortalde Ragna. Anne voks upp på Årviki. Ho var den yngste av sju systken.
Anne og Gulmon gifte seg i Skafså kyrkje 2. dag jol 1887. Den fyrste tidi dei var gifte budde dei i Vrålistøi, på Vassendstøylen og på Lunden i Vrådal. Dei fleste av borni deira kom til verdi i denne tidi.
Då Gulmon fekk arbeid på Skreosen i 1899, flytte dei til «Gamlemylla». Ein liten plass på vestsida av Foldsæelvi. Frå eldgamle tider hadde det stått ei mylle her ved Skreosfossen. Den gamle Fyresdalsvegen gjekk gjenom tunet her og ei bru over elvi, rett nedanfor sagbruket.
Etter stutt tid fekk Gulmon saga og høvla materialar på bruket og sette seg upp ei liti stove på andre sida av elvi, litt ovafor sagbruket. Denne bustaden vart kalla «Mylla», og det var nok etter den han fekk namnet Gulmon Mylla.
«Der hadde stade ei liti stove før på denne plassen, litt lenger nede der jordepleåkeren er no, men han som budde der svidde av husi og reiste til Amerika», fortalde Ragna. Til å byrje med hadde den nye stova på Mylla berre to rom. Det eine tente som daglegstove og kjøken. Her var peis og vedkomfyr, dessutan ei seng og ein slagbenk. Framafor omnen stod ein gamal velbrukt kubbestol. Han var rundeliten under. Anne sat gjerne her og byssa den minste, passa varmen og koka kaffe.
Her på Mylla voks då dei ni borni deira upp, og herifrå drog dei ut i verdi. Ein av gutane, Halvor, tok militær utdaning og vart til sist oberstløytnant. Ein annan av gutane, Gunnar, var litt av ein eventyrar. Då han var ung, tente han heime på garden til far. På den tidi hadde far ein hest som var litt sky og skvetten av seg. Den hesten ville Gunnar endeleg køyre med, men det gjekk ikkje betre enn at hesten braut skjekene og sprang ut. Han la på såm over fjorden til Vråliosen. Dei laut ro etter han med pråm for å få tak i han. Gunnar vart seinare misjonær i Etiopia. Der var han ogso ute for mange eventyrlege upplevingar. Han var fleire gonger i besøk hjå Haile Selassie som var keisar i Etiopia på den tidi. For oss borni var det spennande å høyre på når han fortalde frå ferdene sine.
Ein gong var me samla på trevarefabrikken vår på Skreosen. Fabrikken vart rydda og teken i bruk som kinolokale, og Gunnar viste ein film om pygmear — eit småvakse folk som kleiv i treff og laga hengebruer av slyngplantar, hugsar eg. Den yngste av gutane, Olav, arbeidde på Skreosen Høvleri i mange år. Han vart fødd medan dei budde på Gamlemylla. Ragna vart fødd på Mylla og levde der so å seie i all si tid. Gulmon og Anne var strevsame folk. Gulmon arbeidde på sagbruket. Den vanlege arbeidstida var til å byrje med 10 timar om dagen, heile veka, laurdag som måndag, frå klokka sju til seks om kvelden med ein times mat-kvild midt på dagen. Dagløni var to kroner. Anne var til vanleg uppe i femtida om morgonen. Då koka ho kaffe og gav Gulmon mat på sengi før han stod upp.
Etter nokre år vart det og sett upp kvern på bruket. Då vart Gulmon ogso myllar. Han arbeidde på sagi om dagane og mol utetter kveldane og nettene. Turbinen var ikkje sterk nok til å drive både sag og mylle på same tid. Karane som kom med kornlassi sat gjerne i stova på Mylla utetter nettene og venta, for å få mjølet med seg heim att. Dei kjøpte kaffe av Anne, sat og røykte og tokk skrå og sputta. Lasskøyrarar, som køyrde vare frå ekspedisjonen i Bandaksli til Fyresdal, var og gjerne innom Mylla og fekk seg ein kaffikopp. Arbeidarane på bruket åt gjerne nistematen sin her, sat og prata, drakk kaffe og kikka i avisa. «Fæle ulykkur på sjøen» hermde Ragna etter Sigurd, han sat med avisa opp ned.
Det rak fantefylgje etter vegane i gamle dagar. Dei tok inn på Mylla. Dei passe gjerne på å kome etter klokka ni om kvelden, for då hadde dei ikkje lov å jaga dei att. Men Gulmon og Anne var gjestfrie folk. ««Utta at me veit det, kan me ha hatt englar på besøk», sa Gulmon. Fenta steikte flesk på omnen, koka kaffe og turka klær. So var det å dra inn halm eller høvelflis og lage flatsenger på golvet. Ragna fortalde at ho som liti gjente låg i slagbenken og såg på dei svarte hovudi burtetter golvet. Fangeguten song: «Englesang og harpespill der er i Himmelen».,, «Hysj, gutt!» sa fanten. «Nei, syng du Pettelen min», sa fenta Lava, «herlig sang det». Ho kosa seg med tobakken ho hadde fått av Gulmon. Ein skreppekar som heitte Mattisen kom innom Mylla ein jolealtan. Eg hugsar han, det var ein godlynt kar som gjekk og selde kort med bibelske motiv.
Dei ville ha han til å gå opp i eldhuset og lauge seg til helg i. Men det var det ikkje tale om han ville. «Han var so svart at me såg lega etter han i sengi om morgonen', sa Ragna. Det var nok ikkje alltid lett å få endane til møtast den fyrste tidi, med ein stor barneflokk. Barnetrygd fanst ikkje på den tidi. «Smøret må far dikkos ha som arbeider», hermde Ragna etter mor si.
Gulmon var ein gudfryktig og rettskaffen mann. Han helt andakt heime om morgonen før han gjekk på arbeid. Sundagane las han lange preikor or ein postil, og ungane laut sitje stille og høyre på. Men stundom narra dei store dei mindre til å le, og so vart det bråk. Gulmon preika ogso på møti, og det hende han heimdøypte småborn når det var vanskeleg å kome den to mil lange vegen til kyrkje i Vrådal vinterstid.
Gulmon og Anne var godvener med Hølje Viki og dotter hans, Gonil. Dei budde på ein plass som heitte Viki, omlag åtte km lenger ute i bygdi. Hølje tala ogso på møti. Det hende dei skipa til sundagsmøte på Viki. Det gledde Ragna seg til. I god tid i førevegen stiva og strauk Anne skjortebrystet hans Gulmon og kniplingane på blusa og forkledet til Ragna. Det var ein festdag. Ein laut vere fint kledd i eit slikt høve. Tidleg om sundagsmorgonen drog dei i veg.
Det var langt å gå, so Ragna som minstegjente, fekk sitje på ryggen til far sin i stykkevis, når ho vart for trøytt. Var det sumarstid og fint ver, kunne det hende dei tok inn på Kaupmannfloti. Der budde Endre, bror til Anne. So fekk dei med seg han og rodde resten av vegen. På Viki tok dei inn plankar og la stabbar eller stolar til å sitje på. Folk møtte viljugt fram til møtet, både små og store. På Viki hadde dei nokre høner inne i stogg, fortalde Ragna. «Dei vore ved sengeenden og vagla seg på brasttreet på peisen om notti».
Gulmon kunne vere streng mot borni sine. Han var ein mann av si tid og var nok ingen barnepsykolog heller. Ein av gjentungane var so vanskeleg å få til å legge seg ein kveld. Men Gulmon visste råd. Han gjekk ut og stakk hendene i eit par hudsko, let forsiktig opp døri og lea dei opp og ned i dørsprekken. Det vart nok ikkje meire bråk den kvelden. Ungane måtte ikkje leike om sundagen, for det var synd, meinte Gulmon. «Ein sundag gådde pappa at eg og jentungane på Bjåland monka. Eg fekk ris so det va vondt å site mange dagar etterpå», sa Ragna. Men Gulmon hadde ogso sans for humor. Var det noko artig som hende, hadde han gjerne denne replikken: «Tyskeren gjør mangt for penger, sa mannen, han såg apekatten».
Gulmon arbeidde på sagbruket i 45 år, heilt til han vart 86, men dei siste åri var vel ikkje innsatsen so svært stor. Han saga då takspon, og kunne ordne arbeidstidi si som han ville. Ragna var gjerne med han og talde opp sponen i den siste tidi, for han hadde lett for å kome av talet. Han fekk medalje for lang og tru teneste, og den sette han stor pris på. Under krigen hadde tyskarane ein rassia her i distriktet. Fleire vart tekne og sendt til kretsfengselet i Kristiansand. Dei kom til Mylla ogso, og ville take Gulmon. Men då dei såg kor gamal han var, riste dei på hovudet. «Alt, alt», sa dei og gjekk att.
Anne lika godt å sitje på muren oppved det vesle eldhuset på sine gamle dagar, serleg når gauken gol og det var fint i soli. Ein dag somna ho i soli med ho sat der. «Ho blei so rar i hovudet etterpå. Når ho sat og spita, blei det bare vas» sa Ragna. Ikkje so lenge etter vart Anne dårleg. Dei henta doktoren, men han kunne ingen ting gjera. Straks etter døydde Anne. «Ikkje eingong soli var som før etterpå det», sa Ragna. Gulmon vart svært gamal. Han låg for det meste til sengs den siste tidi han levde, og Ragna stelte trufast om han. Han vart litt «uttafor» på slutten. Han røykte på sengi. Ein gong tok det eld i skjegget hans. Dei levde i stadig otte for at han kunne kome til å setje fyr både på seg sjølv og huset.
Han døydde i heimen sin på Mylle i 1952 og vart gravlagd 12. september, på dagen 95 år etter han var fødd.
Branches KVÅLEN
Families KVÅLEN
Individuals KVÅLEN
MultiMedia
Place Hierarchy
Properties
Repositories
Shared Notes
Sources
View Day
:> Ancestry Chart
:> Circle Diagram
:> Descendancy Chart
:> Family Book Chart
:> Hourglass Chart
:> Interactive Tree
:> Lifespan Chart
:> Pedigree Chart
:> Relationship Chart
Statistics
Family Group Report
General Search
FAQ List
Technical help contact
43
38
